Fosforowodór: właściwości, fumigacja i przepisy

Fosforowodór, w nomenklaturze chemicznej nazywany fosfanem, to gaz, którym w Polsce fumiguje się przede wszystkim zmagazynowane ziarno, nasiona i inne płody rolne. Do obiektu nie wprowadza się go z butli, tylko w postaci fosforku glinu albo fosforku magnezu, które uwalniają gaz pod wpływem wilgoci z powietrza. Ta prostota stosowania idzie w parze z bardzo wysoką toksycznością, dlatego środki z fosforkami mogą kupować i stosować wyłącznie osoby po szkoleniu z fumigacji.

Na tej stronie opisujemy właściwości fosforowodoru, sposób jego działania w fumigacji, problem odporności owadów, zasady bezpieczeństwa oraz przepisy, które od marca 2026 r. zaostrzyły sprzedaż fumigantów w Polsce.

Czym jest fosforowodór

Fosforowodór to związek fosforu z wodorem o wzorze PH₃. W temperaturze pokojowej jest bezbarwnym gazem, który wrze w temperaturze −87,8 °C. Czysty fosforowodór nie ma zapachu. Gaz techniczny, z jakim ma się do czynienia przy fumigacji, pachnie podobnie do czosnku lub psujących się ryb, co wynika z obecności zanieczyszczeń¹. Zapachu nie należy jednak traktować jako ostrzeżenia, bo jego brak nie oznacza, że stężenie jest bezpieczne.

Gaz jest nieco cięższy od powietrza i palny: dolna granica wybuchowości w powietrzu wynosi 1,8% objętościowo, a temperatura samozapłonu 38 °C¹. To jeden z powodów, dla których dawkowanie i rozmieszczenie preparatu w obiekcie musi ściśle odpowiadać etykiecie.

Właściwość	Wartość
Wzór	PH3
Masa molowa	34,00 g/mol
Stan w 20 °C	bezbarwny gaz
Temperatura wrzenia	−87,8 °C
Gęstość względem powietrza	1,184 (25 °C)
Dolna granica wybuchowości	1,8% obj.
Temperatura samozapłonu	38 °C
Zapach	czysty bezwonny; techniczny podobny do czosnku lub psujących się ryb

Skąd bierze się fosforowodór w fumigacji

Środki do fumigacji zawierają fosforek glinu albo fosforek magnezu. Same fosforki nie są gazem: fosforowodór powstaje dopiero wtedy, gdy preparat zetknie się z wilgocią zawartą w powietrzu. Tempo tej reakcji zależy od wilgotności, więc w suchym powietrzu gaz uwalnia się powoli, a w wilgotnym szybko. Na przykład w jednym z zarejestrowanych w Polsce środków tabletka o masie 3 g zawiera fosforek glinu w ilości, z której uwalnia się 1 g fosforowodoru. Według klasyfikacji IRAC fosforowodór należy do grupy 24A².

Środki z fosforkiem glinu i fosforkiem magnezu są w Polsce środkami ochrony roślin przeznaczonymi wyłącznie dla użytkowników profesjonalnych. Według Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi są zarejestrowane do zwalczania 11 gatunków: strąkowca grochowego, wołka zbożowego, omacnicy spichrzanki, mklika, wołka ryżowego, spichrzela surynamskiego, rozpłaszczyka rdzawego, trojszyka gryzącego, trojszyka ulca, karczownika ziemnowodnego i kreta. Stosowanie ich przeciwko innym organizmom, w tym myszom i szczurom w budynkach, jest niezgodne z przepisami³.

Zastosowanie i skuteczność

Podstawowym obszarem użycia jest fumigacja zboża i innych produktów składowanych. Etykieta przywołanego wcześniej środka obejmuje ziarno zbóż, nasiona roślin strączkowych i oleistych oraz tytoń. Przewiduje ekspozycję od 5 do 14 dni, a na statkach co najmniej 21 dni. Środka nie wolno stosować, gdy temperatura towaru lub powietrza jest niższa niż 10 °C, ani przy bardzo niskiej wilgotności powietrza. Ziarno można przeznaczyć do konsumpcji najwcześniej 7 dni po zabiegu².

Największym problemem fumigacji fosforowodorem jest odporność owadów. Przegląd opublikowany w Annual Review of Entomology wskazuje, że silna odporność została stwierdzona na wielu kontynentach u takich gatunków jak kapturnik zbożowiec (Rhyzopertha dominica), trojszyk gryzący (Tribolium castaneum), wołek ryżowy (Sitophilus oryzae) i rozpłaszczyk rdzawy (Cryptolestes ferrugineus). Główną przyczyną jest niedotrzymanie wymaganego stężenia gazu w obiekcie: nieszczelne magazyny, zbyt niskie dawki i zabiegi w zbyt niskiej temperaturze pozwalają przeżyć osobnikom odpornym, a powtarzanie takich zabiegów utrwala problem⁴.

Autorzy tego przeglądu zalecają przede wszystkim gazoszczelność obiektu, sprawdzaną np. próbą ciśnieniową silosu, oraz odpowiednio długą ekspozycję, która wobec owadów odpornych ma zwykle większe znaczenie niż samo stężenie. Zwracają też uwagę, że jaja i poczwarki są mniej wrażliwe niż larwy i postacie dorosłe, a fluorek sulfurylu nie wykazywał odporności krzyżowej u populacji odpornych na fosforowodór⁴. Więcej o tym gazie piszemy na stronie o Profume.

Toksyczność i bezpieczeństwo

Fosforowodór działa głównie przez drogi oddechowe. Ostre zatrucie objawia się m.in. podrażnieniem dróg oddechowych, bólem głowy, nudnościami, wymiotami i drgawkami. Główną przyczyną zgonów jest obrzęk płuc, a śmierć może nastąpić nagle, zwykle w ciągu 4 dni od narażenia¹. Etykiety środków z fosforkiem glinu zawierają zwroty, według których połknięcie lub wdychanie grozi śmiercią, a w kontakcie z wodą uwalniają się łatwopalne i toksyczne gazy².

Najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) fosfanu w środowisku pracy wynosi w Polsce 0,14 mg/m³, a najwyższe dopuszczalne stężenie chwilowe (NDSCh) 0,28 mg/m³⁵. Etykieta przywołanego środka dopuszcza wejście do fumigowanego obiektu po pomiarze stężenia nie wyższego niż 0,1 mg/m³ i przewiduje 48-godzinny okres prewencji od zakończenia wietrzenia. Wymaga też ustawienia wokół obiektu napisów „NIEBEZPIECZEŃSTWO”, „TRUJĄCY GAZ” i „WSTĘP WZBRONIONY”, zabrania gazowania pomieszczeń zamieszkałych i nakazuje zabezpieczenie urządzeń elektrycznych z miedzią i metalami szlachetnymi, które gaz uszkadza. Pożaru preparatu nie gasi się wodą².

Przepisy: kto może kupić i stosować fosforki

Środki z fosforkiem glinu i fosforkiem magnezu może kupować i stosować wyłącznie użytkownik profesjonalny, który ukończył szkolenie w zakresie stosowania środków ochrony roślin metodą fumigacji. Ogólne szkolenie z ochrony roślin nie wystarcza⁷. Po doniesieniach o zatruciach inspekcja przeprowadziła w okresie od 5 kwietnia 2024 r. do 3 stycznia 2025 r. 1504 kontrole dystrybutorów i 4582 kontrole nabywców, nałożyła 40 mandatów na sprzedawców i 2123 na nabywców oraz wydała 5 decyzji zakazujących obrotu środkami ochrony roślin³.

Od 6 marca 2026 r. obowiązują nowe zasady sprzedaży fumigantów zawierających fosforek glinu, fosforek magnezu i fluorek sulfurylu. Sprzedawca prowadzi ewidencję nabywców, dokumentuje sprzedaż fakturą i przy każdym zakupie sprawdza dokument tożsamości oraz zaświadczenie o szkoleniu z fumigacji. Fumiganty wycofano ze sprzedaży internetowej, z wyjątkiem obrotu w łańcuchu dostaw i sprzedaży firmom świadczącym usługi fumigacji. Środków dla użytkowników profesjonalnych nie wolno też doręczać do skrzynek pocztowych, automatów paczkowych ani miejsc sprzedaży żywności i pasz⁸.