Bromek metylu: właściwości, zakaz w UE i kod MB

Bromek metylu przez dziesięciolecia był szeroko stosowanym fumigantem: odkażano nim zboże, przyprawy, orzechy, owoce, tytoń, a także drewno i ładunki przeznaczone na eksport. Dziś w Unii Europejskiej nie wolno go ani sprzedawać, ani stosować. Powodem jest przede wszystkim niszczenie warstwy ozonowej, a w przypadku środków ochrony roślin także ryzyko dla zdrowia osób postronnych i konsumentów.

Na tej stronie opisujemy właściwości bromku metylu, drogę od powszechnego fumigantu do zakazu, zagrożenia dla zdrowia oraz to, co oznacza kod MB na paletach i opakowaniach z importu. Szerszy kontekst znajdziesz na stronie o fumigacji.

Czym jest bromek metylu

Bromek metylu, w nomenklaturze chemicznej bromometan, to związek o wzorze CH₃Br. W temperaturze pokojowej jest bezbarwnym gazem, a poniżej 3,56 °C przechodzi w ciecz. Ma zapach przypominający chloroform. Jego pary są 3,27 raza cięższe od powietrza¹.

Zastosowania były bardzo szerokie. Bromek metylu działa owadobójczo, grzybobójczo i chwastobójczo, dlatego używano go jako pestycydu, a w kwarantannie towarów jako fumigantu zbóż, kasz, przypraw, orzechów, owoców, warzyw i tytoniu. Wykorzystywano go też w syntezie chemicznej, dawniej w gaśnicach i jako czynnik chłodniczy¹.

Właściwość	Wartość
Wzór	CH3Br
Masa molowa	94,94 g/mol
Stan w 20 °C	bezbarwny gaz
Temperatura wrzenia	3,56 °C
Gęstość par względem powietrza	3,27
Granice wybuchowości w powietrzu	od 13,5 do 14,5% obj.
Zapach	przypominający chloroform

Dlaczego bromek metylu wycofano

Bromek metylu jest silnie zubożającym warstwę ozonową gazem. Kontrolą Protokołu montrealskiego objęła go poprawka kopenhaska z 1992 r. Zgodnie z protokołem produkcja i zużycie bromku metylu poza zastosowaniami wyłączonymi musiały się zakończyć do 1 stycznia 2005 r. w krajach rozwiniętych i do 1 stycznia 2015 r. w krajach rozwijających się. Protokół wyłączył jednak z wycofania zabiegi kwarantannowe i przed wysyłką, oznaczane skrótem QPS².

Unia Europejska poszła dalej niż protokół. Od 18 marca 2010 r. bromku metylu nie wolno w UE wprowadzać do obrotu ani stosować, również w zabiegach kwarantannowych i przed wysyłką. Wyjątkiem są sytuacje nadzwyczajne, w których Komisja Europejska wydaje tymczasowe zezwolenie odrębną decyzją dla każdego przypadku. Te przepisy wynikały z rozporządzenia (WE) nr 1005/2009, które zastąpiło później rozporządzenie (UE) 2024/590³.

Równolegle bromek metylu stracił status substancji czynnej środków ochrony roślin. Komisja dwukrotnie zdecydowała o niewłączeniu go do wykazu substancji dopuszczonych: decyzją 2008/753/WE z 18 września 2008 r., a następnie, po ponownym wniosku, decyzją 2011/120/UE z 21 lutego 2011 r. Jako powody wskazano narażenie osób postronnych przekraczające 100% dopuszczalnego poziomu narażenia operatora (AOEL), przekroczenie dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI) i ostrej dawki referencyjnej (ARfD) dla konsumentów oraz brak danych do pełnej oceny ryzyka. Nie zmieniło tego nawet ograniczenie wniosku do fumigacji drewnianych opakowań w kontenerach⁴.

Zagrożenia dla zdrowia

Bromek metylu dobrze wchłania się przez drogi oddechowe, skórę i przewód pokarmowy. Jego pary i ciecz przenikają przez ubranie, a nawet przez gumowe rękawice, i mogą powodować oparzenia lub odmrożenia skóry. Ostre zatrucie obejmuje obrzęk płuc, niewydolność krążenia i zaburzenia neurologiczne, a zgon może nastąpić w ciągu doby¹.

Szczególnie niebezpieczny jest okres utajenia. Objawy mogą pojawić się od 2 do 48 godzin po narażeniu, a obrzęk płuc może wystąpić zarówno od razu, jak i po około dwóch dobach. Wśród objawów neurologicznych opisywano bóle i zawroty głowy, podwójne widzenie, zaburzenia równowagi i drgawki, a u części osób także trwałe skutki, takie jak polineuropatia czy zanik nerwu wzrokowego¹.

Kod MB na paletach i ISPM 15

Międzynarodowy standard ISPM 15 dla drewnianych materiałów opakowaniowych nadal wymienia fumigację bromkiem metylu jako jedną z dopuszczonych metod obróbki, oznaczaną na znaku kodem MB. Obok niej standard dopuszcza m.in. obróbkę termiczną (kod HT), w której rdzeń drewna musi osiągnąć co najmniej 56 °C przez co najmniej 30 minut⁵. Tymczasowa Komisja ds. Środków Fitosanitarnych IPPC już w 2003 r. wezwała państwa do ograniczania stosowania bromku metylu, uznając jednocześnie, że w części krytycznych zabiegów kwarantannowych nie ma jeszcze zamienników².

W praktyce oznacza to, że paleta lub skrzynia z kodem MB w znaku nie została obrobiona w UE, gdzie ta metoda jest niedozwolona, ale może legalnie trafić do Polski z państwa, w którym bromek metylu stosuje się w zabiegach kwarantannowych. Opakowania przygotowywane w Polsce na eksport obrabia się innymi metodami dopuszczonymi przez standard. Więcej o wymaganiach dla ładunków piszemy na stronie o fumigacji eksportowej.

Czym zastąpiono bromek metylu

Nie ma jednego zamiennika na wszystkie zastosowania. W ochronie zmagazynowanego ziarna i nasion stosuje się fosforowodór uwalniany z fosforku glinu lub magnezu, choć jego skuteczność zależy od temperatury, wilgotności i szczelności obiektu. Drewniane opakowania w UE obrabia się innymi metodami dopuszczonymi przez ISPM 15, m.in. termicznie. Fluorek sulfurylu, stosowany m.in. pod nazwą handlową Profume, także bywa wskazywany jako alternatywa, ale w 2024 r. Komisja Europejska nie odnowiła jego zatwierdzenia w produktach biobójczych do ochrony drewna i owadobójczych⁶.