Fumigacja: czym jest, jak przebiega, jakie środki

Fumigacja to zwalczanie szkodników za pomocą gazu, który wypełnia szczelnie zamkniętą przestrzeń: magazyn, silos, kontener, komorę albo cały budynek okryty plandeką. Gaz przenika tam, gdzie nie dociera ciecz z opryskiwacza, czyli w głąb masy ziarna, w szczeliny konstrukcji i do wnętrza drewna. Dlatego fumigację stosuje się wszędzie tam, gdzie szkodniki żyją ukryte w materiale, a nie na jego powierzchni.

Fumiganty są silnie toksyczne. Etykieta jednego ze środków z fosforkiem glinu zawiera zwroty, według których połknięcie lub wdychanie grozi śmiercią¹. Z tego powodu zabieg w Polsce mogą wykonywać wyłącznie przeszkoleni użytkownicy profesjonalni, a część fumigantów, które jeszcze kilkanaście lat temu były powszechne, w Unii Europejskiej nie jest już dopuszczona.

Czym jest fumigacja

Nazwa pochodzi od łacińskiego fumigare, czyli okadzać (fumus to dym). Współczesna fumigacja nie ma jednak nic wspólnego z dymem: polega na wprowadzeniu do szczelnie zamkniętej przestrzeni fumigantu, czyli substancji, która w temperaturze otoczenia występuje jako gaz albo wydziela gaz. Gaz rozprzestrzenia się w całej objętości obiektu i wnika w materiał, dzięki czemu działa na szkodniki niezależnie od tego, gdzie się ukryły.

To odróżnia fumigację od oprysku, który działa tylko na powierzchni, na którą trafi ciecz. Warto też odróżnić ją od zamgławiania. W ofertach firm DDD słowo „fumigacja” bywa używane także na określenie rozpylania mgły owadobójczej w pomieszczeniu, ale mgła składa się z kropel cieczy i osiada na powierzchniach, a nie przenika w głąb materiału. W tym serwisie fumigacją nazywamy wyłącznie zabiegi gazowe.

Skuteczność fumigacji zależy od dwóch wielkości jednocześnie: stężenia gazu i czasu, przez jaki to stężenie się utrzymuje. Zbyt niskie stężenie albo zbyt krótka ekspozycja oznaczają, że część szkodników przeżyje. Dlatego tak duże znaczenie ma szczelność obiektu: każda nieszczelność obniża stężenie, a gaz, który ucieka, stanowi zagrożenie dla ludzi w pobliżu.

Gdzie stosuje się fumigację

Najczęstszym obszarem jest ochrona płodów rolnych w magazynach. Fumigacja zboża obejmuje silosy, magazyny płaskie i pryzmy ziarna okryte plandeką. Szkodniki magazynowe rozwijają się wewnątrz masy ziarna, a część z nich wewnątrz samych ziarniaków, więc oprysk powierzchni pryzmy nie rozwiązuje problemu.

Drugi obszar to budynki i konstrukcje drewniane. Fumigacja domów polega na szczelnym okryciu całego obiektu lub jego części i wprowadzeniu gazu, który dociera do larw owadów żerujących w głębi belek, więźby czy zabytkowego wyposażenia. Taki zabieg wymaga wyłączenia obiektu z użytkowania na czas ekspozycji i wietrzenia.

Trzeci obszar to handel międzynarodowy. Fumigacja eksportowa dotyczy kontenerów, ładunków i drewnianych opakowań, które muszą spełnić wymagania fitosanitarne kraju docelowego. Dla drewnianych opakowań, palet i przekładek podstawowym dokumentem jest międzynarodowy standard ISPM 15. Wymienia on kilka dopuszczonych metod obróbki, m.in. obróbkę termiczną (kod HT, rdzeń drewna co najmniej 56 °C przez co najmniej 30 minut) i fumigację bromkiem metylu (kod MB)². Ponieważ bromek metylu jest w UE niedozwolony, opakowania przygotowywane w Polsce obrabia się innymi metodami wymienionymi w standardzie.

Jak przebiega zabieg fumigacji

Szczegóły zależą od obiektu i środka, ale każda fumigacja przechodzi przez te same etapy:

1. Uszczelnienie. Obiekt okrywa się plandeką gazoszczelną, uszczelnia taśmą otwory i szczeliny albo umieszcza towar w komorze lub kontenerze.
2. Dozowanie. Fumigant wprowadza się w dawce dobranej do kubatury, rodzaju towaru, temperatury i zwalczanego szkodnika, zgodnie z etykietą środka.
3. Ekspozycja. Obiekt pozostaje zamknięty, a gaz utrzymuje wymagane stężenie przez określony czas.
4. Wietrzenie. Po ekspozycji obiekt się otwiera i usuwa z niego gaz.
5. Pomiar i zwolnienie obiektu. Do obiektu można wejść dopiero wtedy, gdy pomiar potwierdzi, że stężenie gazu spadło do bezpiecznego poziomu.

Jak wygląda to w praktyce, dobrze pokazuje etykieta jednego z zarejestrowanych w Polsce środków z fosforkiem glinu. Dla ziarna zbóż przewiduje ona ekspozycję od 5 do 14 dni, a na statkach co najmniej 21 dni. Wietrzenie towarów trwa od 7 do 21 dni, a pustych pomieszczeń co najmniej 24 godziny. Wokół gazowanego terenu i na drzwiach magazynów muszą wisieć napisy „NIEBEZPIECZEŃSTWO”, „TRUJĄCY GAZ” i „WSTĘP WZBRONIONY”. Wejście do obiektu jest bezpieczne dopiero wtedy, gdy pomiar wykaże stężenie fosforowodoru nie wyższe niż 0,1 mg/m³, czyli wartość wskazaną na etykiecie¹.

Środki fumigacyjne

Fosforowodór (PH₃) to fumigant stosowany głównie do ochrony zmagazynowanych płodów rolnych. Nie dozuje się go jako gotowego gazu, tylko w postaci fosforku glinu lub fosforku magnezu, które pod wpływem wilgoci z powietrza uwalniają fosforowodór. Tempo uwalniania zależy od wilgotności: w suchym powietrzu gaz wydziela się powoli, w wilgotnym szybko. Przykładowo jedna tabletka o masie 3 g uwalnia 1 g fosforowodoru, a etykieta zabrania stosowania środka, gdy temperatura towaru lub powietrza jest niższa niż 10 °C¹.

Fluorek sulfurylu (SO₂F₂) jest gazem stosowanym do fumigacji obiektów, m.in. młynów, magazynów i budynków drewnianych. Profume to nazwa handlowa jednego z preparatów na jego bazie. Status fluorku sulfurylu w UE zmienił się w ostatnich latach. W 2024 r. Komisja Europejska nie odnowiła zatwierdzenia tej substancji do stosowania w produktach biobójczych typu 8 (środki do konserwacji drewna) i typu 18 (środki owadobójcze)³. W listopadzie 2025 r. Komisja pozwoliła sześciu państwom (Belgii, Niemcom, Francji, Niderlandom, Austrii i Szwecji) na dopuszczanie preparatu Vikane z fluorkiem sulfurylu wyłącznie do ochrony dziedzictwa kulturowego, takiego jak zabytkowe kościoły i młyny, do 30 września 2031 r. Polski nie ma wśród tych państw⁴.

Bromek metylu (CH₃Br) przez dziesięciolecia był powszechnie stosowanym fumigantem, ale niszczy warstwę ozonową. W UE od 18 marca 2010 r. nie wolno wprowadzać go do obrotu ani stosować, także w zabiegach kwarantannowych i przed wysyłką. Wyjątkiem pozostają sytuacje nadzwyczajne, w których zgodę wydaje Komisja Europejska odrębną decyzją dla każdego przypadku⁵.

Fumigant	Wzór	Forma stosowania	Status w UE
Fosforowodór	PH3	Wydzielany z fosforku glinu lub magnezu pod wpływem wilgoci	Stosowany w zarejestrowanych środkach ochrony roślin, wyłącznie przez przeszkolonych użytkowników profesjonalnych1
Fluorek sulfurylu	SO2F2	Gaz dozowany z butli	Zatwierdzenie w produktach biobójczych typu 8 i 18 nieodnowione w 2024 r.; odstępstwo dla dziedzictwa kulturowego w sześciu państwach, bez Polski3, 4
Bromek metylu	CH3Br	Gaz dozowany z butli	Zakaz wprowadzania do obrotu i stosowania od 18 marca 2010 r., z wyjątkiem sytuacji nadzwyczajnych5

Kto może wykonywać fumigację w Polsce

Fumigacja nie jest zabiegiem, który można wykonać samodzielnie. Użytkownik profesjonalny, który ukończył szkolenie z ogólnego stosowania środków ochrony roślin, musi odbyć osobne szkolenie z fumigacji, jeżeli chce użyć środka przeznaczonego do stosowania tą metodą. Wymóg wynika z ustawy z 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin i rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 8 maja 2013 r. w sprawie szkoleń w zakresie środków ochrony roślin⁶. Etykieta jednego ze środków z fosforkiem glinu wprost zastrzega, że jest on przeznaczony wyłącznie dla użytkowników profesjonalnych po szkoleniu z fumigacji¹.

Osobne zasady obowiązują przy obróbce drewnianych opakowań według ISPM 15. Zakład, który chce znakować opakowania, składa wniosek o upoważnienie do właściwego wojewódzkiego inspektoratu ochrony roślin i nasiennictwa (WIORiN), a wiedza osób wykonujących zabiegi jest weryfikowana podczas kontroli⁷.