Fumigacja kościołów i zabytków drewnianych

Drewniane kościoły, dwory i ich wyposażenie są szczególnie narażone na owady niszczące drewno, a jednocześnie najtrudniejsze do ratowania. Wymiana porażonych elementów oznacza utratę ich wartości historycznej, a preparaty nanoszone na powierzchnię mogą uszkodzić polichromie czy złocenia albo nie dotrzeć do larw w głębi belek. Dlatego w obiektach zabytkowych fumigacja bywa metodą pierwszego wyboru¹. Ma jednak swoje warunki: formalne, techniczne i prawne.

Dlaczego fumigacja w zabytkach

Gaz fumigacyjny działa na organizmy żywe, czyli owady, ich jaja i larwy, a przy prawidłowym rozpoznaniu materiałów podatnych na reakcję z gazem nie uszkadza struktury drewna, tynków, polichromii ani złoceń. Metoda nie wymaga demontażu wyposażenia ani ingerencji w substancję zabytkową, a gaz przenika całą objętość drewna i konstrukcji^{1, 2}. To odróżnia ją od zabiegów, które wymagają nawiercania, nasączania czy wymiany elementów.

Warunkiem jest dokładne rozpoznanie obiektu przed zabiegiem. Niektóre materiały mogą reagować z gazem, np. metale szlachetne na detalach, dlatego każdy taki element wymaga oceny¹. Przy fosforowodorze szczególnie ważna jest miedź i jej stopy, na które gaz działa korozyjnie².

Pozwolenia i formalności

Fumigacja obiektu wpisanego do rejestru zabytków wymaga uzyskania pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków przed rozpoczęciem prac. W przypadku kościołów potrzebna jest także zgoda kurii diecezjalnej. Wniosek opisuje zakres i metodę prac, a konserwator może poprosić o karty charakterystyki stosowanego środka biobójczego i nadzorować zabieg¹.

Podstawą wniosku jest szczegółowa inspekcja entomologiczna i konserwatorska, która ustala, jakie owady żerują w obiekcie, jak rozległe jest porażenie i które elementy wymagają szczególnej ochrony¹. W kościele trzeba też z wyprzedzeniem zaplanować nabożeństwa, bo w czasie zabiegu obiekt jest zamknięty.

Jak przebiega zabieg

Obiekt uszczelnia się specjalistyczną folią gazoszczelną. Największym wyzwaniem są wieże, sygnaturki i miejsca o nieregularnej geometrii, gdzie najłatwiej o nieszczelność. Najcenniejsze i najbardziej wrażliwe ruchomości, takie jak obrazy, naczynia liturgiczne czy drobne eksponaty, przenosi się lub zabezpiecza, a stałe wyposażenie zostaje na miejscu. Szczególnej ostrożności wymagają organy piszczałkowe¹.

Po wprowadzeniu gazu budynek jest całkowicie wyłączony z użytkowania na czas działania substancji, a następnie na czas wietrzenia i pomiarów bezpieczeństwa. Zarządca odzyskuje obiekt dopiero wtedy, gdy pomiary potwierdzą brak zagrożenia¹. Szczegółowe zasady przygotowania obiektu opisujemy we wpisie o przygotowaniu do fumigacji.

Jakim gazem fumiguje się zabytki w Polsce

W części krajów Europy do fumigacji zabytków drewnianych używano fluorku sulfurylu. W 2024 r. Komisja Europejska nie odnowiła jednak jego zatwierdzenia w produktach biobójczych do ochrony drewna i owadobójczych³. W 2025 r. pozwoliła sześciu państwom, czyli Belgii, Niemcom, Francji, Niderlandom, Austrii i Szwecji, dopuszczać preparat Vikane wyłącznie do ochrony dziedzictwa kulturowego, takiego jak kościoły i zabytkowe młyny, do 30 września 2031 r. Uzasadnieniem był brak skutecznych alternatyw dla dużych, nieruchomych obiektów z elementami drewnianymi. Polski nie ma wśród tych państw⁴.

W Polsce budynki, w tym zabytkowe, fumiguje się fosforowodorem z produktów biobójczych zawierających fosforki. Zatwierdzenie fosforku glinu w produktach biobójczych jest w UE przedłużane na czas oceny wniosku o odnowienie, ostatnio decyzją z 13 listopada 2025 r.⁵ Więcej o statusie środków piszemy na stronie o fumigacji domów i we wpisie o fluorku sulfurylu w UE.