Odporność owadów na fosforowodór: przyczyny

Fosforowodór jest najtańszym i najbardziej uniwersalnym fumigantem do ochrony produktów składowanych, a dostępne alternatywy nie łączą wszystkich jego zalet. Właśnie dlatego tak poważnym problemem jest odporność owadów magazynowych na ten gaz. Przegląd badań opublikowany w Annual Review of Entomology pokazuje, że silna odporność występuje dziś na wielu kontynentach, a jej główną przyczyną nie jest sam gaz, tylko sposób prowadzenia zabiegów¹.

Które szkodniki są odporne

Autorzy przeglądu opisują silną odporność na fosforowodór u kilku kluczowych szkodników magazynowych. Najszerzej udokumentowana jest u kapturnika zbożowca (Rhyzopertha dominica), u którego stwierdzono ją w Azji, Australii, Brazylii i Ameryce Północnej. Na liście znajdują się też trojszyk gryzący (Tribolium castaneum), wołek ryżowy (Sitophilus oryzae) oraz rozpłaszczyk rdzawy (Cryptolestes ferrugineus), u którego w Australii odnotowano bardzo wysoką częstość silnej odporności. Odporne populacje opisano również u psotnika Liposcelis bostrychophila oraz u skórka zbożowego (Trogoderma granarium) w Pakistanie i Burkina Faso¹.

Część tych gatunków to szkodniki, do których zwalczania są zarejestrowane w Polsce środki z fosforkiem glinu i magnezu, m.in. wołek ryżowy, trojszyk gryzący i rozpłaszczyk rdzawy². Przegląd nie zawiera danych z Polski, więc nie wynika z niego, jak często odporne populacje występują w polskich magazynach. Pokazuje natomiast, jakie praktyki sprzyjają odporności niezależnie od kraju.

Skąd bierze się odporność

Odporność rozwija się przede wszystkim wtedy, gdy w fumigowanym obiekcie nie udaje się utrzymać zalecanego stężenia gazu. Owady z genotypem odpornym przeżywają zabieg, rozmnażają się, a ich udział w populacji rośnie. Według przeglądu do takiej sytuacji prowadzą najczęściej nieszczelne magazyny, zbyt niskie dawki i fumigacja w temperaturze niższej niż zalecana. Typowym scenariuszem jest powtarzanie fumigacji w nieszczelnym obiekcie w celu dobicia owadów, które przeżyły poprzedni zabieg¹.

Znaczenie ma też stadium rozwojowe szkodnika. Jaja i poczwarki są bardziej tolerancyjne na fosforowodór niż larwy i postacie dorosłe, więc zbyt krótka ekspozycja może pozostawić żywe owady nawet wtedy, gdy na koniec zabiegu nie widać ruchomych osobników¹.

Jak zapobiegać odporności

Najważniejsza jest gazoszczelność. Autorzy przeglądu zalecają sprawdzanie szczelności silosów, np. próbą ciśnieniową, zanim zabieg w ogóle się zacznie. Drugim warunkiem jest odpowiednio długa ekspozycja: wobec owadów odpornych czas działania gazu ma zwykle większe znaczenie niż jego stężenie. Skuteczność rośnie też wraz z temperaturą¹. Etykiety środków określają tu granice: na przykład jedna z nich zabrania stosowania, gdy temperatura towaru lub powietrza jest niższa niż 10 °C, i przewiduje dla ziarna ekspozycję od 5 do 14 dni³.

Przegląd wskazuje też działania, które zmniejszają presję selekcyjną. Należy ograniczać powtarzanie fumigacji tej samej partii towaru, dbać o higienę magazynu, żeby zmniejszyć kontakt owadów z gazem w nieskutecznych dawkach, oraz rotować metody, przeplatając fosforowodór z innymi środkami ochrony ziarna lub innymi fumigantami. Fluorek sulfurylu nie wykazywał odporności krzyżowej u populacji odpornych na fosforowodór kilku kluczowych gatunków. Wczesne wykrywanie umożliwiają biotesty i diagnostyka molekularna¹. Więcej o praktyce zabiegów w magazynach piszemy na stronie o fumigacji zboża, a o samym gazie na stronie o fosforowodorze.