Iloczyn CT w fumigacji: stężenie razy czas

O skuteczności fumigacji nie decyduje sama dawka gazu wprowadzona do obiektu. Decyduje to, jakie stężenie udało się utrzymać i przez jak długi czas. Te dwie wielkości łączy jeden wskaźnik: iloczyn stężenia i czasu, oznaczany skrótem CT (od angielskiego concentration × time). Wyjaśniamy, czym jest CT, jak się go liczy, gdzie pojawia się w polskich przepisach i etykietach oraz dlaczego szczelność obiektu przekłada się na niego wprost.

Czym jest iloczyn CT

Iloczyn CT mnoży stężenie gazu w obiekcie przez czas, przez jaki to stężenie się utrzymuje. Wynik wyraża się w gramach razy godziny na metr sześcienny (g·h/m³). Przykładowo stężenie 50 g/m³ utrzymane przez 24 godziny daje CT równe 1200 g·h/m³, tak samo jak stężenie 25 g/m³ utrzymane przez 48 godzin. W rzeczywistym zabiegu stężenie nie jest stałe, bo gaz powoli ucieka z obiektu, więc CT liczy się z serii pomiarów wykonywanych w czasie ekspozycji.

Etykieta środka ProFume z fluorkiem sulfurylu posługuje się właśnie tym wskaźnikiem, nazywając go iloczynem CTP, czyli stężenia (C) i czasu (T)¹. To on, a nie liczba kilogramów gazu, jest miarą tego, czy szkodniki otrzymały skuteczną dawkę.

CT w polskich przepisach i etykietach

Najbardziej precyzyjne wymagania dotyczące CT znajdują się w rozporządzeniu dla drewnianych materiałów opakowaniowych. Przy fumigacji fluorkiem sulfurylu w temperaturze od 20 do 29 °C zabieg musi trwać co najmniej 48 godzin, CT musi wynieść co najmniej 3000 g·h/m³, a stężenie końcowe co najmniej 29 g/m³. W temperaturze 30 °C i wyższej wystarczą 24 godziny, CT co najmniej 1400 g·h/m³ i stężenie końcowe co najmniej 41 g/m³². Wymóg minimalnego stężenia końcowego pokazuje, że nie wystarczy wysoka dawka na początku: gaz musi pozostać w obiekcie do końca.

Etykieta ProFume podaje z kolei maksymalne CT dla każdego zastosowania, np. 1500 g·h/m³ dla pustych pomieszczeń na ziarno i 440 g·h/m³ dla ładunków morskich¹. Dawkę oblicza się programem Fumiguide udostępnianym przez posiadacza zezwolenia, a wydruk trzeba zachować. Program uwzględnia objętość obiektu, gatunek i stadium rozwojowe szkodnika, temperaturę, czas ekspozycji i szacowaną utratę gazu, w tym czas, po którym ucieka połowa gazu (HLT)¹.

Źródło wymogu	Zastosowanie	CT	Warunki
Rozporządzenie MRiRW z 2020 r.	Opakowania drewniane, fluorek sulfurylu, 20 do 29 °C	co najmniej 3000 g·h/m³	min. 48 h, stężenie końcowe min. 29 g/m³
Rozporządzenie MRiRW z 2020 r.	Opakowania drewniane, fluorek sulfurylu, od 30 °C	co najmniej 1400 g·h/m³	min. 24 h, stężenie końcowe min. 41 g/m³
Etykieta ProFume	Puste pomieszczenia na ziarno	maks. 1500 g·h/m³	do 48 h, maks. 128 g/m³
Etykieta ProFume	Ładunki morskie	maks. 440 g·h/m³	do 24 h, maks. 51 g/m³, od 10 °C

Dlaczego szczelność decyduje o CT

Każda nieszczelność obniża stężenie, a więc i CT. Jeśli w połowie zabiegu ucieknie połowa gazu, a wyjściowa dawka nie zakładała takiej utraty, docelowe CT nie zostanie osiągnięte, choć na papierze dawka była prawidłowa. Dlatego program do obliczania dawki ProFume wymaga oszacowania utraty gazu i czasu jej połowicznego spadku¹, a w fumigacji tak dużo uwagi poświęca się uszczelnieniu obiektu.

Przy fosforowodorze ma to dodatkowy wymiar. Przegląd badań nad odpornością owadów magazynowych wskazuje, że odporność narasta głównie wtedy, gdy w obiekcie nie udaje się utrzymać zalecanego stężenia, a wobec owadów odpornych czas ekspozycji ma zwykle większe znaczenie niż samo stężenie³. W praktyce oznacza to, że lepiej utrzymać umiarkowane stężenie odpowiednio długo, niż wprowadzić dużą dawkę do nieszczelnego magazynu. Etykieta jednego ze środków z fosforkiem glinu przewiduje dla ziarna ekspozycję od 5 do 14 dni⁴.